Балаларды кибербуллингтен қорғау және отбасылық бюджетті дұрыс жоспарлау жолдары қандай? «Цифрлық дәуірдегі отбасы қауіпсіздігі қалай қамтамасыз етілуі керек? Ендеше, осы сауалдарға AtyrauPress тілшісі жауап іздеп көрді...
Кибербуллингтен баланы қорғау – ата-ананың ғана емес, қоғамның ортақ міндеті
Жұмыстан шығып, үйге кеш оралған сәтім еді. Подъезге кіргенім сол, шамамен он жасар екі бала үшіншісін ұрып жатыр екен. Балаларды ажыратып, жөн сұрастым.
«Не үшін ұрып жатырсыңдар?» деген сұрағыма екі «батыр» еш қысылмастан:
– Өзіміздің шаруамыз, – деп қысқа қайырды.
Жүздерінде өкініш те, ұят та жоқ.
– Шаруаларыңды жұдырықсыз шешуге болмай ма? – дедім.
Сонда олардың бірінің:
– Мені ата-анам күнде ұрады ғой. Бұл да бір күн таяқ жесін, – деген жауабын естігенде, үстіме мұздай су құйып жібергендей күй кештім.
Сол сәтте бір нәрсені анық түсіндім: бала жасаған әрекеттің ар жағында көбіне өзіне көрінген, өзіне көрсетілген тәрбие тұрады.
Бірақ бүгін балалар арасындағы зорлықтың түрі өзгеріп барады. Бұрын бала баланы аулада, мектепте, көшеде қорқытса, қазір сол қысым телефонның экранына көшті.
Біреуді мазақ ету үшін енді оны қабырғаға қысып тұрудың қажеті жоқ. Бір ауыз сөз, бір сурет, бір бейне, бір жалған ақпарат немесе әдейі жасалған чаттың өзі баланың жанын жаралауы мүмкін.
Бұл – кибербуллинг.
АЛАҢСЫЗ АНА, ҚАМҚОРСЫЗ БАЛА
Бала не бүлдірсе де, оның тәрбиесіне ең алдымен ата-ана жауапты.
Бірақ қазіргі ата-ананың алдында бұрын болмаған тағы бір міндет тұр. Ол – баланың көшедегі ғана емес, цифрлық ортадағы қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Кей ата-ана баласының кіммен араласатынын, қайда жүргенін сұрайды. Бірақ оның әлеуметтік желіде кіммен сөйлесетінін, қандай чаттарға кіретінін, қандай бейнероликтер көретінін, оған кімдердің жазатынын біле бермейді.
«Телефоны қолында, үйде отыр ғой» деп тынышталамыз.
Ал шын мәнінде бала сол сәтте біз білмейтін біреумен сөйлесіп, қорқытуға, бопсалауға немесе мазаққа ұшырап отыруы мүмкін.
Кибербуллингтің ең қауіпті тұсы да осында. Оның шекарасы жоқ. Бала мектептен үйіне келгенімен, буллингтен қашып құтыла алмайды. Телефон қосылса болды – қысым қайта жалғасуы мүмкін.
Біреудің баланың сыртқы келбетін келемеждеуі, жалған ақпарат таратуы, суретін рұқсатсыз жариялауы, топтық чаттан әдейі шығарып тастауы, балағат сөздер жазуы, қорқытуы немесе жеке мәліметтерін таратуы – мұның бәрі баланың психологиялық жағдайына ауыр әсер етуі ықтимал.
Ең өкініштісі, кей бала мұндай жағдайды ата-анасына айтуға қорқады.
«Телефонымды тартып алады».
«Мені кінәлайды».
«Мектепке айтса, одан сайын мазақтайды».
«Достарымнан айырылып қаламын».
Осындай қорқыныш баланы үнсіздікке мәжбүр етеді.
Ал үнсіз қалған сайын мәселе тереңдей береді.
«ӨЗІМІЗДІҢ ШАРУАМЫЗ» ДЕГЕННЕН ҚАУІПТІ
Подъездегі әлгі екі баланың «өзіміздің шаруамыз» деген сөзі ойдан кетпейді.
Балалар өз әрекетін ересектердің араласуына болмайтын «жеке мәселе» деп қабылдаған.
Кибербуллингте де дәл сондай түсінік бар.
«Бұл біздің чатымыз».
«Өзіміз әзілдесіп отырмыз».
«Ол өзі ренжігіш».
«Бір видео ғана ғой».
«Бәрі күледі, несі бар?»
Осындай сөздер арқылы зорлықтың цифрлық түрі қалыпты нәрсе ретінде қабылдана бастайды.
Бірақ баланың намысына тиетін сөз, көпшілік алдында масқаралау, қорқыту немесе әдейі оқшаулау – жай әзіл емес.
Экранның ар жағында отырған адам да – тірі адам. Оның да сезімі, намысы, психикасы бар.
Сондықтан балаға цифрлық әдепті үйрету – бүгінгі тәрбиенің ажырамас бөлігі.
КИБЕРБУЛЛИНГТІҢ САЛДАРЫ КӨРІНБЕУІ МҮМКІН
Дене жарақатын бірден байқауға болады.
Ал жан жарасын көру әлдеқайда қиын.
Кибербуллингке ұшыраған бала тұйықталуы, бұрынғы достарымен араласуын азайтуы, сабаққа қызығушылығын жоғалтуы, ұйқысының немесе көңіл күйінің өзгеруі мүмкін.
Кейде ата-ана:
«Бала ғой, өзі ұмытып кетеді»,
«Телефонды көп ұстай бергеннен осылай болып жүр»,
«Жасөспірімдердің бәрі сондай» деп мән бермейді.
Бірақ баланың мінез-құлқындағы күрт өзгеріс – назар аударуды қажет ететін белгі болуы мүмкін.
Сондықтан ата-ана баланың телефон қолдануын тек бақылап қана қоймай, онымен сөйлесуі керек.
«Бүгін интернетте не көрдің?» дегеннен гөрі:
«Саған біреу жағымсыз сөз айтты ма?»,
«Сені біреу қорқытып жүрген жоқ па?»,
«Біреудің жазғанынан көңілің қалды ма?»,
«Егер интернетте бір қиындық болса, маған айта аласың ба?» деген сұрақтардың маңызы зор.
Ең бастысы – бала ата-анасынан жазғыру емес, қолдау табатынына сенуі керек.
АТА-АНА ҚҰҚЫҒЫ ЖӘНЕ ЖАУАПКЕРШІЛІК
Бала құқығын қорғау мәселесінде заңның орны ерекше.
Бала отбасында тәрбиеленуге, қауіпсіз ортада өмір сүруге, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына құқылы.
Ал цифрлық орта да баланың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналғандықтан, оның интернеттегі қауіпсіздігіне де немқұрайды қарауға болмайды.
Бұл жерде ата-ананың жауапкершілігі екі жақты.
Біріншіден, өз баласын интернеттегі қауіптен қорғау.
Екіншіден, өз баласының басқа балаға зиян келтірмеуін қадағалау.
Өйткені кибербуллинг жасаған бала да біреудің баласы.
Кейде ата-ана:
«Менің балам ондай нәрсе істемейді» деп бірден ақталуы мүмкін.
Бірақ баланың интернеттегі әрекетін білмей тұрып мұндай қорытынды жасау дұрыс емес.
Сондықтан ата-ана баласына телефон алып берумен ғана шектелмеуі керек. Оны сол телефонды қауіпсіз әрі жауапкершілікпен пайдалануға үйретуі қажет.
БОРЫШКЕР ӘКЕ ЕМЕС, ЖАУАПТЫ ӘКЕ КЕРЕК
Бұрын бала тәрбиесінде әкенің рөлі туралы айтқанда көбіне материалдық жауапкершілік еске түсетін.
Бүгінде әкенің міндеті одан әлдеқайда кең.
Балаға телефон алып беру – әкелік міндеттің соңы емес.
Оның интернеттегі өміріне қызығу, баламен сөйлесу, қандай контент тұтынатынын түсіну, қиындыққа тап болған жағдайда жанынан табылу – қазіргі ата-ананың маңызды міндеттерінің бірі.
Әсіресе әкелер мен аналар баланың цифрлық әлемін «біздің заманымызда болмаған нәрсе» деп сыртқа теппеуі керек.
Баланың өмір сүріп отырған ортасын түсінбесек, оның мәселесін де түсіне алмаймыз.
МЕКТЕПТІҢ ДЕ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ БАР
Кибербуллинг тек отбасының мәселесі емес.
Мектеп ұжымы да бұл мәселеге бейжай қарамауы керек.
Себебі интернеттегі қақтығыс көбіне мектеп ортасындағы қарым-қатынастан басталады. Бір оқушыны сыныпта мазақтау әлеуметтік желідегі чатқа көшеді. Ал чаттағы қорлау келесі күні мектепте жалғасады.
Сондықтан мектептерде балаларға:
кибербуллинг деген не;
оның белгілері қандай;
қорқыту немесе бопсалау жағдайында не істеу керек;
қандай ақпаратты интернетке жариялауға болмайды;
бөтен адамның хабарламасына қалай жауап беру керек;
қауіпті аккаунтты қалай бұғаттап, шағымдануға болады
деген мәселелерді түсіндіру қажет.
Балаға «жаман адамдардан сақ бол» деу жеткіліксіз.
Оған қауіптің нақты түрін танып, одан шығудың жолын үйрету керек.
БОРЫШТАН ДА АУЫР – БАЛАНЫҢ ЖАЛҒЫЗДЫҒЫ
Кейде бала үйден қашады, кейде мектепке барғысы келмейді, кейде ата-анасынан алшақтайды.
Мұның бәрін бір ғана себеппен түсіндіруге болмайды.
Бірақ баланың ішкі күйзелісін елемеу – үлкен қателік.
Әсіресе интернеттегі қысым кезінде бала өзін мыңдаған адамның ортасында жалғыз сезінуі мүмкін.
Ол бір адамның сөзіне емес, жүздеген пікірге бір уақытта тап болады.
Сондықтан кибербуллингтің психологиялық салмағы өте ауыр болуы ықтимал.
Мұндай кезде баланы ұрыспай, тыңдау керек.
«Неге жауап бермедің?»
«Неге блоктамадың?»
«Өзің кінәлі шығарсың?»
деген сұрақтар баланың жағдайын одан әрі қиындатуы мүмкін.
Оның орнына:
«Мен саған сенемін. Бұл мәселені бірге шешеміз» деген сөз әлдеқайда маңызды.
БАЛАНЫ ТЕК ҚОРҒАУ ЕМЕС, ОНЫ ЖАУАПКЕРШІЛІККЕ ҮЙРЕТУ
Кибербуллингпен күресудің тағы бір маңызды бағыты – баланы тек құрбан болудан қорғау емес, оның өзі өзгеге зиян келтірмеуін үйрету.
Өйткені кей бала интернетте жазған сөзінің салмағын түсінбеуі мүмкін.
«Әзілдедім».
«Лайк үшін жасадым».
«Бәрі жазып жатыр ғой».
«Мен оны шын өмірде ұрған жоқпын».
Бұл – қауіпті түсінік.
Адамға зиян келтіру үшін міндетті түрде қол көтерудің қажеті жоқ.
Кейде бір ғана сөз жеткілікті.
Сондықтан балаға «интернеттегі әрекетімнің де жауапкершілігі бар» деген түсінік қалыптастыруымыз қажет.
ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ – ЖАУ ЕМЕС, ОНЫ ҚАЛАЙ ПАЙДАЛАНУ МАҢЫЗДЫ
Бүгінде әлеуметтік желіні түгел жауып тастау арқылы мәселені шешу мүмкін емес.
Балалар бәрібір цифрлық әлемде өмір сүреді.
Олар білім алады, достарымен сөйлеседі, шығармашылығын көрсетеді, жаңа нәрсе үйренеді.
Сондықтан мақсат – баланы интернеттен толық оқшаулау емес.
Мақсат – оны қауіпсіз интернет қолданушысы етіп тәрбиелеу.
Ата-ана баламен бірге әлеуметтік желінің мүмкіндіктерін де, қауіптерін де талқылауы керек.
Қандай суретті жариялауға болады?
Жеке мәлімет деген не?
Бөтен адамға қандай ақпарат беруге болмайды?
Неліктен парольді ешкімге айтуға болмайды?
Неліктен біреудің суретін оның рұқсатынсыз жариялау дұрыс емес?
Міне, цифрлық сауаттылық деген осы.
Сайып келгенде...
Бір кездері баланы даладағы қауіптен қорғадық.
Кейін мектептегі қауіпсіздікке алаңдадық.
Енді сол қауіптің бір бөлігі телефонның ішіне кірді.
Бірақ мәселенің өзегі өзгерген жоқ.
Ол – адамның адамға деген қарым-қатынасы.
Подъездегі екі баланың үшіншісін ұрғаны да, әлеуметтік желіде бір баланы жүздеген адамның алдында мазақтауы да бір нәрседен басталады – өзгенің жанын түсінбеуден.
Ал оның тамыры тәрбиеде жатыр.
Сондықтан кибербуллингпен күресті тек заңмен немесе техникалық шектеулермен шектемеуіміз керек.
Бұл жұмыс отбасынан басталып, мектепте жалғасып, қоғамда қолдау табуы тиіс.
Ата-ана баласының интернеттегі өміріне немқұрайлы қарамасын.
Мұғалім баланың мінезіндегі өзгерісті байқасын.
Қоғам баланы кінәламай, қорғауға ұмтылсын.
Ал бала өзінің жалғыз емес екенін білсін.
Ең бастысы – оған:
«Қандай жағдай болса да, біз саған сенеміз, сені тыңдаймыз және сені қорғауға дайынбыз»
деген сенімді бере білуіміз керек.
Өйткені бала – жай ғана бүгінгі қоғамның мүшесі емес.
Ол – ертеңгі елдің иесі.
Ал баланың қауіпсіздігі – біздің бүгінгі жауапкершілігіміз.
Ақша басқарылмаса, цифрлық мүмкіндік те отбасылық қауіпсіздікке айналмайды
Сандарды сөйлетсек, соңғы жылдары қазақстандықтардың инвестицияға, банк өнімдеріне және цифрлық қаржы құралдарына қызығушылығы айтарлықтай артқанын байқауға болады. Бұрын айлық жалақысын алып, коммуналдық төлемін төлеп, қалғанын күнделікті қажетіне жұмсайтын отбасы қазір депозит, акция, облигация, онлайн-банк, электронды төлем, бөліп төлеу секілді қаржы құралдарын қатар пайдаланады.
Бұл – заман талабы.
Бірақ мүмкіндік көбейген жерде тәуекел де көбейеді.
Бүгінде отбасылық бюджеттің қауіпсіздігі тек әмияндағы ақшамен өлшенбейді. Отбасының қаржылық жағдайына смартфондағы банк қосымшасы, электронды әмиян, несие лимиті, әлеуметтік желідегі жарнама, онлайн дүкендер, тіпті мессенджер арқылы келетін күмәнді сілтемелердің өзі әсер етуі мүмкін.
Бұрын ақшаны сақтау үшін әмиянды жоғалтпау жеткілікті болса, қазір банк картасының деректерін, құпия сөзді, SMS-кодты және жеке мәліметтерді де қорғау қажет.
Демек, отбасылық бюджет – тек кіріс пен шығыстың есебі емес, цифрлық қауіпсіздік мәселесі де.
«Ақша қайда кетіп жатыр?»
Көп отбасы үшін бұл – ең қарапайым әрі ең күрделі сұрақтардың бірі.
Айлық түскен күні көңіл орнына түседі. Бірақ бірер апта өткен соң есепшоттағы қаржы азайып, ай соңына дейін қалай жетерін ойлай бастайсыз.
Мұның басты себептерінің бірі – бюджетті жоспарламау.
Кейде адам үлкен шығыннан емес, күн сайынғы ұсақ төлемдерден ұтылады. Бір кофе, бір жеткізу қызметі, онлайн жазылым, қажетсіз сатып алу, бөліп төлеуге алынған тауарлар – жеке-жеке қарағанда аса үлкен шығын емес.
Ал ай соңында бәрін қоссаңыз, қомақты сома шығады.
Сондықтан отбасы бюджетінің алғашқы қағидасы қарапайым:
Қанша ақша тапқаныңды ғана емес, оның қайда жұмсалғанын да білу керек.
Бұл үшін міндетті түрде күрделі қаржылық бағдарлама қажет емес. Қарапайым дәптер, телефондағы кесте немесе банк қосымшасындағы шығындар тарихы да жеткілікті.
Ең бастысы – есеп жүргізу әдетке айналуы керек.
ОТБАСЫЛЫҚ БЮДЖЕТТІҢ ҮШ ҚАҒИДАСЫ
Қаржы мамандары отбасы бюджетін жоспарлау кезінде ең алдымен кіріс пен міндетті шығындарды анықтауды ұсынады.
Мәселен, отбасының ай сайынғы кірісі белгілі болса, оны шартты түрде бірнеше бөлікке бөлуге болады.
Бір бөлігі – азық-түлік, коммуналдық төлем, жол ақысы, байланыс сияқты міндетті қажеттіліктерге.
Екінші бөлігі – жинаққа.
Үшінші бөлігі – күтпеген жағдайларға арналған қаржылық қорға.
Ал қалған қаражатты отбасының басқа қажеттіліктеріне жұмсауға болады.
Мұндағы ең маңыздысы – жинақты «ай соңында артылған ақшаға» қалдырмау.
Себебі көп жағдайда ай соңында артық ақша қалмайды.
Сондықтан жалақы түскен кезде-ақ белгілі бір бөлігін жинақ шотына аударып қойған дұрыс.
Бұл әдет қалыптасқан кезде отбасының қаржылық қауіпсіздігі де күшейе түседі.
«ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАСТЫҚ» НЕ ҮШІН КЕРЕК?
Отбасылық бюджетте міндетті түрде төтенше жағдайға арналған қор болғаны жөн.
Адам ауырып қалуы мүмкін.
Жұмысынан айырылуы ықтимал.
Көлік бұзылуы немесе үйде күтпеген жөндеу жұмысы қажет болуы мүмкін.
Осындай кезде жинағы жоқ отбасы көбіне несиеге жүгінеді.
Ал бір несие екінші несиеге ұласып, қарыз көбейе береді.
Сондықтан отбасы белгілі бір мөлшерде қаржылық қор жинауды әдетке айналдырғаны дұрыс.
Мамандар мұны кейде «қаржылық жастық» деп атайды.
Оның көлемі әр отбасының жағдайына байланысты. Бірақ басты мақсат – күтпеген шығын шыққанда бірден несие алуға мәжбүр болмау.
ЦИФРЛЫҚ НЕСИЕ – ҚОЛЖЕТІМДІ, БІРАҚ ҚАУІПСІЗ ЕМЕС
Қазір несие алу бұрынғыдан әлдеқайда оңай.
Бірнеше батырманы басып, өтініш бересіз. Кейде ақша санаулы минутта есепшотқа түседі.
Мұның ыңғайлы екені рас.
Бірақ дәл осы қолжетімділік адамды ойланбай қарыз алуға итермелеуі мүмкін.
«Қазір ала салайын, кейін төлеймін» деген әдет отбасылық бюджетке үлкен салмақ түсіреді.
Әсіресе бірнеше бөліп төлеу мен онлайн қарыз қатар жиналғанда, адамның нақты қанша қарызы барын өзі де бақылаудан шығаруы мүмкін.
Сондықтан отбасы бюджетінде қарыздың жалпы сомасы, ай сайынғы төлем және оның мерзімі міндетті түрде есепке алынуы қажет.
Несие алу – ұят емес.
Бірақ оны жоспарсыз алу – үлкен қаржылық тәуекел.
«ТЕГІН» ДЕГЕННІҢ БӘРІ ТЕГІН ЕМЕС
Цифрлық дәуірдің тағы бір ерекшелігі – адамға қажет нәрседен бұрын қажет емес нәрсені сатып алуға шақыратын жарнаманың көптігі.
Әлеуметтік желіде бір затты көресіз.
Бірнеше күннен кейін сол тауар қайта-қайта алдыңыздан шығады.
Соңында:
«Жеңілдік бүгін ғана!»
«Соңғы 3 дана!»
«Қазір алсаңыз, сыйлық береміз!»
деген хабарламалар пайда болады.
Адам асығыс шешім қабылдайды.
Нәтижесінде бюджетте жоспарланбаған шығын көбейеді.
Сондықтан отбасы мүшелері арасында қарапайым бір ереже қалыптастыруға болады:
Қажет емес затты бірден сатып алмау.
24 сағат күту.
Егер ертең де қажет болып тұрса – алу.
Ал қызығушылық басылса – демек, ол зат шын мәнінде қажет болмаған.
БАЛАҒА АҚШАНЫҢ ҚАДІРІН ҮЙРЕТУ КЕРЕК
Отбасылық қаржылық сауаттылық ата-анадан басталғанымен, баламен жалғасуы керек.
Бала ақша қайдан келетінін түсінбей өссе, оның шығынға деген көзқарасы да дұрыс қалыптаспайды.
«Ақша бер» деген өтінішке әр жолы дайын қаражат ұсынудың орнына, балаға ақшаның еңбектің нәтижесі екенін түсіндіру маңызды.
Оған қалта ақшасын жоспарлауды үйретуге болады.
Мысалы, баланың өзіне:
«Қазір жұмсайсың ба, әлде жинайсың ба?»
«Бұл зат саған шынымен қажет пе?»
«Егер бүгін сатып алсаң, ертең басқа қажеттілікке ақшаң қалмайды» деген сұрақтар қоюдың өзі қаржылық тәрбие.
Бұл жерде ата-ананың өз үлгісі шешуші рөл атқарады.
Егер ата-ана үнемі жоспарсыз ақша жұмсап, кейін қарызға шағымданса, баланың қаржылық сауаттылығын сөзбен қалыптастыру қиын.
КИБЕРАЯЛАЯҚТАРДЫҢ НЫСАНАСЫ – ОТБАСЫНЫҢ АҚШАСЫ
Цифрлық дәуірдегі отбасы қауіпсіздігін кибералаяқтықсыз елестету мүмкін емес.
Бүгінде алаяқтар адамның психологиясын жақсы меңгерген.
«Банк қызметкерімін».
«Қауіпсіздік қызметінен хабарласып тұрмын».
«Шотыңыз бұғатталды».
«Сізге несие рәсімделіп жатыр».
«Жүлде ұтып алдыңыз».
«Инвестиция салсаңыз, жоғары табыс аласыз».
Осындай хабарламалардың артында алаяқтар тұруы мүмкін.
Олар адамның асығып, қорқып немесе қызығып тұрған сәтін пайдаланады.
Сондықтан отбасы мүшелерінің барлығы бір ережені білуі керек:
Банк қызметкері телефон арқылы құпия SMS-кодты, парольді немесе картаның толық деректерін сұрамауы тиіс.
Күмәнді жағдайда әңгімені дереу тоқтатып, банктің ресми нөміріне өзіңіз қайта хабарласқан дұрыс.
ИНВЕСТИЦИЯ – ОЙЫН ЕМЕС
Қаржылық сауаттылық туралы сөз қозғағанда инвестиция мәселесі де назардан тыс қалмауы керек.
Соңғы жылдары халық арасында инвестицияға қызығушылық артты.
Бұл – жақсы үрдіс.
Бірақ инвестицияны тез байып кетудің жолы ретінде қабылдау – үлкен қателік.
«Күніне бірнеше пайыз табыс».
«Тәуекелсіз жоғары кіріс».
«Ақшаңызды бізге беріңіз, өзіміз көбейтеміз».
Осындай уәделерге абай болған жөн.
Жоғары табыс уәдесі жоғары тәуекелмен қатар жүруі мүмкін. Ал «тәуекел жоқ, табыс өте жоғары» деген ұсыныстар күмән тудыруға тиіс.
Сондықтан инвестиция салмас бұрын компанияның заңды мәртебесін, лицензиясын, шарттарын және қаражатты шығару талаптарын мұқият тексеру қажет.
Отбасының соңғы ақшасын инвестицияға салуға болмайды.
Алдымен күнделікті қажеттілік пен қаржылық қауіпсіздік қамтамасыз етілуі керек.
«ҚАРАЖАТ ҚАЗАҚША СӨЙЛЕСІН»
Қаржылық сауаттылықтың тағы бір маңызды мәселесі – ақпараттың түсінікті тілде берілуі.
Қарапайым адамға «диверсификация», «ликвидтілік», «маржиналды позиция», «дериватив» деген терминдерді тізіп шығу жеткіліксіз.
Оған нақты мысал керек.
«Ай сайын 20 мың теңге жинасаңыз, бір жылда қанша болады?»
«Отбасы табысының қанша бөлігін міндетті шығынға жұмсаған дұрыс?»
«Несие алар алдында нені есептеу керек?»
«Картадан ақша ұрланса, бірінші кезекте не істейсіз?»
Міне, халыққа осындай қарапайым тілдегі ақпарат қажет.
Қаржылық сауаттылықтың мақсаты – әр адамды кәсіби инвесторға айналдыру емес.
Өз ақшасын өзі басқара алатын азамат қалыптастыру.
Бұл бағытта қазақ тіліндегі сапалы қаржылық контенттің көбейгені маңызды.
ОТБАСЫЛЫҚ БЮДЖЕТ – ОТБАСЫЛЫҚ КЕЛІСІМ
Ақша мәселесі ерлі-зайыптылар арасындағы түсініспеушіліктің себептерінің бірі болуы мүмкін.
«Ақшаны қайда жұмсадың?»
«Неге тағы несие алдың?»
«Неге жинақ жоқ?»
деген сұрақтар отбасындағы жанжалға айналып кетпеуі үшін қаржылық жоспарды бірге жасаған дұрыс.
Мысалы, айына бір рет отбасы мүшелері отырып:
өткен айдағы шығынды талдайды;
келесі айдың міндетті төлемдерін есептейді;
қандай мақсатқа ақша жинайтынын анықтайды;
қажетсіз шығындарды қысқартады;
үлкен сатып алуларды алдын ала жоспарлайды.
Бұл – тек ақша есебі емес.
Бұл – отбасы мүшелерінің ортақ мақсатқа бірігуі.
Бір отбасы үй алуға ақша жинауы мүмкін.
Екіншісі баласының оқуына.
Үшіншісі саяхатқа.
Тағы бірі күтпеген жағдайға арналған қорға.
Мақсат ортақ болған жерде қаржылық тәртіп те қалыптасады.
ҚАРЖЫЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІҢ ҚАРАПАЙЫМ ЕРЕЖЕЛЕРІ
Отбасылық бюджетті қорғау үшін күрделі формула қажет емес.
Бірнеше қарапайым қағиданы есте сақтау жеткілікті.
Біріншіден – кірісіңнен артық жұмсама.
Екіншіден – әр шығынды бақыла.
Үшіншіден – тұрақты түрде жинақ жаса.
Төртіншіден – несие аларда толық құнын есепте.
Бесіншіден – бейтаныс адамға банк деректерін берме.
Алтыншыдан – инвестицияға асықпай, алдымен оның тәуекелін түсін.
Жетіншіден – балаға қаржылық сауаттылықты ерте жастан үйрет.
ТҮЙІН
Бұрын отбасы қауіпсіздігі дегенде ең алдымен үйдің есігін құлыптау, баланы сыртқы қауіптен қорғау, үйдегі электр мен газды бақылау ойға келетін.
Бүгінде оған тағы бір маңызды ұғым қосылды.
Қаржылық қауіпсіздік.
Өйткені отбасының бүкіл жинағы бір ғана телефонда тұруы мүмкін.
Айлық жалақы электронды есепшотқа түседі.
Несие онлайн рәсімделеді.
Азық-түлікке дейін интернет арқылы тапсырыс беріледі.
Инвестиция да цифрлық платформа арқылы жасалады.
Демек, цифрлық технология отбасылық өмірді жеңілдеткенімен, оған жауапкершілікті де арттырып отыр.
Сондықтан бүгінгі отбасыға тек көп ақша табу жеткіліксіз.
Тапқан ақшаны дұрыс басқару, қауіпсіз сақтау, орынды жұмсау және болашаққа жинау қажет.
Қаржылық сауатты отбасы күтпеген жағдайға төтеп бере алады.
Киберқауіптен сақтанған отбасы алаяқтың арбауына түспейді.
Ақшаны жоспарлаған отбасы қажетсіз қарызға батпайды.
Ал балаға қаржының қадірін үйреткен отбасы ертеңгі күні экономикалық тұрғыдан жауапты азамат тәрбиелейді.
Сондықтан цифрлық дәуірде отбасы қауіпсіздігінің бір маңызды формуласы бар:
Ақшаңды есепте.
Қарызыңды бақыла.
Жинағыңды көбейт.
Цифрлық деректеріңді қорға.
Балаңа қаржылық сауат үйрет.
Өйткені отбасылық бюджет – жай ғана есеп емес. Ол – отбасының бүгінгі тыныштығы мен ертеңгі тұрақтылығының кепілі.
Амандық САҒЫНТАЙҰЛЫ
